OpenAI po shqyrton “ngadalësimin” e zhvillimit të inteligjencës artificiale të avancuar
Odhise Paskali është një nga emrat më të rëndësishëm të historisë së artit shqiptar dhe një prej figurave që më shumë se kushdo tjetër kontribuoi në krijimin e traditës së skulpturës monumentale në Shqipëri. Përmes veprave të tij, figura të historisë, kulturës dhe kujtesës kombëtare morën një trajtë të re në hapësirën publike, ndërsa skulptura shqiptare nisi të ndërtonte gjuhën dhe identitetin e saj.
Paskali nuk ishte vetëm skulptor. Ai ishte një intelektual me interesa të gjera, poet, eseist, përkthyes, botues dhe akademik. Ishte një njeri i kulturës në kuptimin më të gjerë të fjalës, i cili e shihte artin si pjesë të pandashme të jetës intelektuale dhe shoqërore. Formimi i tij ishte i jashtëzakonshëm për kohën: përveç shqipes, ai njihte latinishten, greqishten e vjetër e të re, italishten, frëngjishten, gjermanishten dhe anglishten, shkruan KultPlus.
Ai lindi më 22 dhjetor 1903 në Kozan, në Greqinë e Veriut, ndërsa në vitin 1906 familja e tij u vendos në Përmet. Pikërisht në këtë qytet do të hidheshin themelet e një rruge që do ta çonte më vonë drejt qendrave kulturore të Evropës dhe më pas drejt krijimit të një prej kapitujve më të rëndësishëm të artit shqiptar.
Pas përfundimit të shkollës fillore greke në Përmet, Paskali vazhdoi shkollimin në Itali. Në Torino përfundoi gjimnazin “V Alfieri”, ndërsa më pas Liceun Klasik në Asti. Në vitin 1926 filloi të merrte mësime skulpture në atelienë e Edouardo Rubinit në Torino. Në të njëjtin qytet, më 15 dhjetor 1927, përfundoi studimet universitare në Fakultetin e Letërsisë në Universitetin Mbretëror të Torinos, duke marrë diplomën “Diploma di Laurea in Lettere” me 100 pikë nga 110.
Ky formim në letërsi, filozofi dhe art do të bëhej një nga tiparet dalluese të krijimtarisë së tij. Paskali nuk e trajtoi skulpturën thjesht si një art të formës, por si një mënyrë për të ruajtur kujtesën, për të interpretuar historinë dhe për t’i dhënë figurë një identiteti kolektiv.
Në Torino ai u angazhua edhe në jetën kulturore të shqiptarëve. Në vitin 1929 ishte redaktor i periodikut “Studenti Shqiptar”, ndërsa kthimi në Shqipëri do ta gjente në qendër të përpjekjeve për organizimin e jetës artistike të vendit.
Në prill të vitit 1931 themeloi në Tiranë shoqërinë “Miqtë e Artit”. Vetëm pak javë më vonë, më 21 maj, organizoi ekspozitën e parë kombëtare të arteve të bukura në Shqipëri. Ishte një nismë që dëshmonte jo vetëm ambicien e tij si artist, por edhe bindjen se arti shqiptar kishte nevojë për institucione, organizim dhe një hapësirë të qëndrueshme publike.
Në vitin 1934, së bashku me Stephán Sioudin dhe Ismet Toton, nisi botimin e revistës kulturore javore “Ilyria”. Po në këtë periudhë drejtoi Shkollën e Vizatimit në Tiranë, e konsideruar si shkolla e parë e arteve të bukura në Shqipëri.
Për Paskalin, krijimi nuk ishte i ndarë nga edukimi. Ai ishte i bindur se një kulturë kombëtare nuk mund të ndërtohej pa një brez artistësh të formuar dhe pa një publik që e njihte dhe e vlerësonte artin.
Një prej temave që do ta shoqëronte gjatë gjithë krijimtarisë ishte historia shqiptare. Në vitin 1937, në konkursin ndërkombëtar për monumentin e Skënderbeut të organizuar nga qeveria shqiptare në Tiranë, Paskali u rendit i gjashti mes 40 konkurrentëve. Edhe pse nuk fitoi konkursin, figura e heroit kombëtar do të mbetej një prej motiveve më të rëndësishme të krijimtarisë së tij.
Skënderbeu do të rikthehej në veprën e Paskalit në forma të ndryshme, ndërsa portreti i realizuar prej tij në vitin 1939 do të bëhej një nga imazhet më të njohura të heroit shqiptar. Në dekadat që pasuan, kjo vepër do të gjendej jo vetëm në hapësirat publike, por edhe në kartëmonedha, pasaporta, bono dhe materiale të tjera me karakter shtetëror.
Një nga veprat e tij të njohura është edhe “Luftëtari Kombëtar”, realizuar në vitin 1932, një vepër që i dha trajtë monumentale figurës së luftëtarit shqiptar. Vepra u përdor më vonë edhe në kartëmonedhën 100 lekëshe të Bankës së Shqipërisë, duke e bërë imazhin e saj të njohur për breza të tërë shqiptarësh.
Paskali punoi edhe me figura të tjera të historisë dhe kulturës kombëtare. Portreti i Naim Frashërit, poetit të madh të Rilindjes Kombëtare, u bë një prej realizimeve të tij më të njohura. Ashtu si Skënderbeu, edhe Naimi i Paskalit do të shfaqej në një nga objektet më të përditshme të jetës shqiptare: në kartëmonedhë.
Në vitin 1968 Paskali realizoi “Partizani fitimtar”, një tjetër prej veprave të tij monumentale. Një vit më vonë, figura e skulpturës u përfshi në monedhën 1 lekëshe të Bankës së Shqipërisë. Kështu, veprat e tij nuk mbetën vetëm në sheshe, monumente dhe institucione, por hynë edhe në duart e qytetarëve dhe në imagjinatën e përditshme të një shoqërie.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Paskali vazhdoi veprimtarinë si pedagog dhe drejtues institucionesh kulturore. Nga viti 1947 deri më 1953 ishte profesor në Liceun e Arteve të Bukura në Tiranë, ndërsa në vitin 1957 drejtoi Galerinë Kombëtare të Arteve.
Në vitin 1951 ishte pjesë e delegacionit kulturor që vizitoi Bashkimin Sovjetik, ndërsa në vitin 1964 mori pjesë në delegacionin kulturor të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Shqiptarë që vizitoi Kinën. Në vitin 1965 ishte anëtar i Komitetit Ndërkombëtar të Bienales së Aleksandrisë në Egjipt.
Për veprimtarinë e tij artistike dhe kulturore, Paskali mori një sërë vlerësimesh. Në vitin 1961 iu dha titulli “Skulptor i Popullit”, ndërsa gjatë viteve të mëvonshme u nderua me “Çmimin e Demokracisë” të Klasit të Parë, urdhrin “Naim Frashëri” të Klasit të Parë dhe “Flamurin e Kuq të Punës” të Klasit të Parë. Në vitin 1982 u nderua edhe me medaljen “Kemal Ataturk” nga qeveria turke.
Në vitin 1968 shteti shqiptar i ofroi një studio private të ndërtuar posaçërisht në Tiranë. Aty ai do të vazhdonte punën e tij, duke i dhënë formë figurave që do të mbeteshin të pranishme në memorien vizuale të shqiptarëve.
Në vitin 1984 u zgjodh anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, ndërsa një vit më vonë edhe anëtar i Akademisë Euro-Afrikane me seli në Romë.
Paskali u nda nga jeta më 13 shtator 1985 në Tiranë. Vdekja e tij shënoi fundin e jetës së një prej figurave më të rëndësishme të artit shqiptar të shekullit XX, por jo fundin e pranisë së tij. Përkundrazi, pas vdekjes, veprat dhe emri i tij do të vazhdonin të udhëtonin nëpër kohë.
Në vitin 1986 u themelua çmimi vjetor “Odhise Paskali” për skulpturë dhe pikturë, ndërsa po atë vit u botua libri “Gjurmë jete”, me kujtime autobiografike dhe rreth 130 fotografi të veprave të tij.
Trashëgimia e Paskalit u bë pjesë edhe e identitetit vizual të shtetit shqiptar. Portreti i Skënderbeut nga viti 1939 u përdor në kartëmonedhën 1000 lekëshe, në bono privatizimi dhe në pasaportat shqiptare. Portreti i Naim Frashërit u shfaq në kartëmonedhën 500 lekëshe. Në këtë mënyrë, arti i Paskalit u bë pjesë e një kujtese kolektive që nuk kufizohej vetëm te muzetë apo monumentet.
Në vitin 1997, busti prej bronzi i Skënderbeut, realizuar nga Paskali në vitin 1939, u vendos në Gjenevë, pranë liqenit të qytetit. Më pas, emri i artistit do të përjetësohej edhe në hapësira publike. Bulevardi kryesor i Përmetit mori emrin “Bulevardi Odhise Paskali”, ndërsa rrugë me emrin e tij u emërtuan edhe në Vlorë dhe në Prizren.
Në vitin 2007, e bija e artistit themeloi në Tiranë Fondacionin Kulturor Paskali, duke vazhduar përpjekjen për ruajtjen dhe promovimin e trashëgimisë së tij.
Në vitin 2009, në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë u hap ekspozita “Rilindja e Paskalit”, ku u prezantuan 25 vepra skulpturore të artistit. Ekspozita solli në vëmendje jo vetëm Paskalin skulptor, por edhe Paskalin mendimtar. Për herë të parë u prezantua për publikun libri “Shpirti im i ringjallur”, një përmbledhje me rreth 810 ese filozofike të shkruara gjatë periudhës 1922–1985.
Në të njëjtin vit, Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve e shpalli vitin 2009 “Viti i Odhise Paskalit” në artet e bukura.
Sot, emri i Odhise Paskalit lidhet me një pjesë të rëndësishme të historisë së skulpturës shqiptare. Ai ishte ndër të parët që e nxori skulpturën nga kufijtë e veprës individuale dhe e vendosi në qendër të hapësirës publike, duke e kthyer monumentin në një formë të kujtesës kombëtare.
Skulpturat e tij nuk janë vetëm figura të ngrira në bronz e gur. Ato janë pjesë e një historie që vazhdon të shihet në sheshe, në kartëmonedha, në pasaporta, në pulla postare dhe në kujtesën e qyteteve. Për këtë arsye, trashëgimia e Paskalit nuk qëndron vetëm në atë që ai krijoi, por edhe në mënyrën se si arti i tij u bë pjesë e mënyrës se si shqiptarët e kanë parë dhe kujtuar historinë e tyre.
Odhise Paskali i dha historisë shqiptare një trup prej bronzi, guri dhe mermeri. Dhe shumë prej figurave që ai skaliti vazhdojnë të jetojnë përtej kohës së artistit që u dha formë./KultPlus.com
