Në ditën e lindjes, kujtojmë Mitrush Kutelin, mjeshtrin e rrëfimit shqiptar

Më 13 shtator 1907, në Pogradec, lindi Dhimitër Pasko, shkrimtari, përkthyesi, ekonomisti dhe studiuesi që letërsia shqiptare do ta njihte me emrin Mitrush Kuteli. I lidhur ngushtë me botën e rrëfimit popullor, me gjuhën e pasur të traditës dhe me kulturën evropiane, Kuteli mbetet një prej zërave më origjinalë të letërsisë shqipe të shekullit XX.

Pasioni i tij për librin nisi që në fëmijëri, në librarinë e vogël të të atit në Pogradec, e cila ishte ndër të parat librari shqipe në qytet. I ati, Pandi Pasko, kishte jetuar për vite në Rumani dhe ishte përfshirë në veprimtari patriotike. Pikërisht aty, mes librave, Kuteli do të krijonte lidhjen e hershme me letërsinë dhe do të niste rrugëtimin e tij si shkrimtar.

Vjershat e para i botoi në kalendarin “Pogradeci”, ndërsa në vitin 1921 u nis drejt Selanikut, ku ndoqi Shkollën Tregtare Rumune. Në vitin 1926, kur ishte vetëm 19 vjeç, u bë një nga themeluesit dhe drejtuesit e Shoqërisë së nxënësve shqiptarë të Selanikut, e cila mori emrin “Kostandin Kristoforidhi”.

Kuteli nisi të botojë që në vitin 1924 në shtypin shqiptar të diasporës, në gazetat “Shqipëria e Re” dhe “Kosova”, që botoheshin në Kostancë të Rumanisë. Në këto faqe ai publikoi shkrime letrare, kritika, analiza dhe artikuj për autorë e vepra, por edhe trajtesa mbi ekonominë, monedhën dhe çështjen agrare.

Në vitin 1928 u vendos në Bukuresht, ku filloi studimet në Akademinë e Shkencave të Larta Ekonomike, duke punuar njëkohësisht si llogaritar. Krahas ekonomisë, ai ndoqi kurse për letërsi, kritikë dhe folklor dhe lexoi në disa gjuhë, përfshirë frëngjishten, rumanishten, italishten, latinishten dhe greqishten.

Në vitet 1928–1933 drejtoi gazetën “Shqipëria e Re” në Kostancë, ku në vitin 1929 hapi rubrikën “Shënime Letrare”. Ndërkohë, ai u angazhua edhe në jetën e studentëve shqiptarë në Rumani, duke shërbyer si sekretar dhe më pas, nga viti 1931 deri më 1934, si kryetar i Shoqërisë së Studentëve Shqiptarë të Rumanisë.

Kuteli u diplomua në vitin 1931 dhe në shkurt 1934 mori doktoratën në shkencat bankare dhe monetare me vlerësimin më të lartë akademik. Gjatë viteve të qëndrimit në Rumani punoi edhe në Ministrinë e Financave dhe drejtoi Bankën e Çernëucit. Kështu, krahas letërsisë, ai ndërtoi një karrierë të rëndësishme si ekonomist dhe financier.

Por edhe kur merrej me ekonominë, letërsia nuk ishte larg tij. Kuteli ishte një prej atyre figurave të rralla që mundën të jetonin njëkohësisht në botën e numrave dhe në atë të fjalës. Ai shkroi për ekonominë dhe financat, por njëkohësisht krijoi prozë, poezi, kritikë letrare dhe shkrime folklorike.

Në letërsinë shqipe Kuteli solli një mënyrë të veçantë të rrëfimit, të ushqyer nga kujtesa popullore, legjendat, përrallat, gojëdhënat dhe jeta e njerëzve të zakonshëm. Gjuha e tij është e pasur, ritmike dhe e ngarkuar me ngjyra të botës shqiptare. Rrëfimet e tij ndërthurin realen me të jashtëzakonshmen, duke krijuar një univers ku kujtesa, legjenda dhe jeta e përditshme bashkëjetojnë.

Ai është cilësuar si një mjeshtër i rrëfimit me elemente të realizmit magjik dhe si një nga prozatorët më të rëndësishëm shqiptarë. Në veprën e tij, folklori nuk është thjesht material i marrë nga tradita, por shndërrohet në letërsi të mirëfilltë, me një gjuhë dhe ritëm të veçantë.

Kuteli ishte gjithashtu një përkthyes i rëndësishëm. Ai solli në shqip vepra dhe autorë të letërsisë botërore nga rusishtja, rumanishtja, frëngjishtja dhe italishtja, duke ndihmuar në zgjerimin e horizontit të lexuesit shqiptar. Përkthimi për të nuk ishte vetëm kalim i një teksti nga një gjuhë në tjetrën, por një mënyrë për ta pasuruar shqipen dhe për ta vendosur letërsinë shqiptare në dialog me kulturat e tjera.

Jeta e tij u prek edhe nga trazirat e kohës. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ndërsa ndodhej në Rumani, u mobilizua dhe u nis drejt frontit të Stalingradit. Përmes ndihmës së miqve arriti të largohej nga formacioni ushtarak dhe u përfshi në një dërgatë ekonomistësh që do të shërbenin në Romë. Në shtator 1942 mundi të kthehej në Pogradec, por aty e priste një dhimbje e madhe: nëna e tij kishte ndërruar jetë vetëm pak javë më parë.

Pas kthimit në Shqipëri, Kuteli vazhdoi të shkruante dhe të kontribuonte në jetën kulturore të vendit. Ai la një trashëgimi të gjerë letrare, ekonomike dhe publicistike, me më shumë se dhjetë botime letrare, si dhe libra e broshura në rumanisht, kryesisht për ekonominë dhe financën, por edhe për folklorin dhe çështje të tjera kulturore.

Përtej letërsisë, Kuteli pati edhe një rol në zhvillimin e mendimit ekonomik shqiptar dhe në çështjet e monedhës e sistemit bankar. Ai mbetet kështu një figurë e rrallë në kulturën shqiptare, ku shkrimtari dhe ekonomisti, poeti dhe studiuesi, përkthyesi dhe publicisti bashkëjetojnë në të njëjtin personalitet.

Mitrush Kuteli u nda nga jeta më 4 maj 1967 në Tiranë, pas një infarkti, duke lënë pas një vepër që vazhdon të lexohet dhe të studiohet.

Sot, në ditën e lindjes së tij, emri i Mitrush Kutelit rikthehet si një kujtesë për një prej shkrimtarëve që i dha prozës shqipe një tingull të veçantë. Ai e mori pasurinë e rrëfimit popullor, kujtesën e Pogradecit, gjuhën e gjallë të njerëzve dhe përvojën e tij të gjerë kulturore, për t’i shndërruar në letërsi.

Kuteli mbetet një nga ata autorë që nuk i përkasin vetëm një kohe. Vepra e tij vazhdon të jetojë sepse në të gjendet një Shqipëri e rrëfyer me gjuhën e kujtesës, të dhimbjes, të humorit, të legjendës dhe të jetës së përditshme. Dhe pikërisht në këtë ndërthurje qëndron një pjesë e madhështisë së tij letrare./KultPlus.com