Shtetet baltike fillojnë largimin historik nga rrjeti energjetik rus

Më shumë se tre dekada pas largimit nga Bashkimi Sovjetik, Estonia, Letonia dhe Lituania kanë filluar të shkëputen nga rrjeti elektrik i Rusisë dhe t’i bashkohen rrjetit të BE-së.

Procesi dyditor filloi të shtunën në mëngjes, me banorët që u tha të karikonin pajisjet e tyre, të rezervonin ushqime dhe ujë dhe të përgatiteshin sikur parashikohej mot i keq.

Shumëve u është thënë që të mos përdorin ashensorë – ndërsa në disa zona semaforët do të fiken.

Një orë gjigante, e krijuar posaçërisht, do të numërojë mbrapsht sekondat e fundit përpara tranzicionit në një ceremoni historike në kryeqytetin e Lituanisë të dielën, ku mori pjesë shefja e BE-së Ursula von der Leyen.

Më pas, të tre vendet do të largohen zyrtarisht nga rrjeti i energjisë që i ka lidhur me Rusinë që nga vitet pas Luftës së Dytë Botërore.

‘Në gatishmëri të lartë’

I ashtuquajturi rrjeti Brell – i cili qëndron për Bjellorusinë, Rusinë, Estoninë, Letoninë, Lituaninë – kontrollohet pothuajse tërësisht nga Moska dhe është parë prej kohësh si një dobësi për ish-republikat sovjetike, të cilat tani janë anëtarë të NATO-s.

Pas shkëputjes nga ai të shtunën në mëngjes, të tre vendet tani kanë hyrë në “modalitetin e izoluar” – duke mbijetuar vetëm me fuqinë e tyre – përpara se të integrohen në rrjetin evropian përmes Polonisë të dielën.

“Ne po heqim tani aftësinë e Rusisë për të përdorur sistemin elektrik si një mjet shantazhi gjeopolitik,” i tha agjencisë së lajmeve AFP Ministri i Energjisë i Lituanisë Zygimantas Vaiciunas.

“Është kulmi i përpjekjeve për më shumë se 10 vjet ose 20 vjet, për të reduktuar atë varësi energjetike,” tha për BBC Prof David Smith i Njësisë së Kërkimeve Baltike në Universitetin e Glasgow.

“Kur shtetet baltike u bashkuan me BE-në dhe NATO-n, të gjithë folën se ato ishin një ishull energjetik që ishte ende i varur nga ai rrjet i përbashkët elektrik me Bjellorusinë dhe Rusinë,” tha Smith. “Kjo është thyer plotësisht tani.”

Tensionet midis shteteve baltike dhe Rusisë, të cilat ndajnë një kufi të kombinuar 543 milje (874 km), janë rritur që nga pushtimi i plotë i Ukrainës nga Rusia në shkurt 2022.

Që atëherë, një sërë incidentesh të dyshuara sabotazhi që përfshijnë kabllot e energjisë elektrike dhe tubacionet në Detin Baltik kanë nxitur frikën se Moska mund të hakmerret kundër zhvendosjes drejt energjisë së BE-së.

Në 18 muajt e fundit, të paktën 11 kabllo që kalonin nën Detin Baltik janë dëmtuar. Në një rast të fundit, një anije nga “flota hije” ruse e cisternave të naftës u akuzua për dëmtimin e lidhjes kryesore të energjisë të Estonisë në Gjirin e Finlandës. Kremlini nuk pranoi të komentojë.

NATO nuk e ka akuzuar Rusinë, por është përgjigjur duke nisur një mision të ri patrullimi në rajon të quajtur Baltic Sentry.

“Ne nuk mund të përjashtojmë një lloj provokimi. Kjo është arsyeja pse autoritetet letoneze dhe të huaja të sigurisë janë në gatishmëri të lartë,” tha të mërkurën presidenti letonez Edgars Rinkēvičs.

“Është e qartë se ka rreziqe, ne e kuptojmë shumë mirë këtë,” bëri jehonë kryeministrja letoneze Evika Silina. “Por rreziqet janë identifikuar dhe ka një plan emergjence”.

‘Sulmet kibernetike’

Një zëdhënës i Qendrës së Ekselencës për Sigurinë e Energjisë së NATO-s i tha BBC News se muajt e fundit, janë kryer teste të shpeshta operacioni emergjente për të ndihmuar në përgatitjen për sulme të mundshme të synuara në sistemin energjetik.

Kreu i Qendrës së Sigurisë Kibernetike të Estonisë, Gert Auvaart, i tha BBC News në një deklaratë se Rusia “mund të përpiqet të shfrytëzojë këtë periudhë për të krijuar pasiguri”, por tha se për shkak të bashkëpunimit ndërkombëtar, Estonia ishte “mirë e përgatitur edhe për skenarët më të keq”.

Ai shtoi se sulmet kibernetike kundër vendit ishin rritur pas pushtimit rus të Ukrainës dhe varionin nga “sulmet DDoS të drejtuara nga hakktivistët [Mohimi i Shërbimit të Shpërndarë] deri te operacionet më të sofistikuara, të shënjestruara kundër agjencive qeveritare dhe bizneseve”.

Shtetet baltike do të jenë gjithashtu në vëzhgim për fushata dezinformuese në lidhje me tranzicionin.

Menjëherë pasi ata njoftuan Rusinë për vendimin e tyre për t’u tërhequr nga Brell në gusht 2024, fushata dezinformuese u shfaqën në mediat sociale duke paralajmëruar gabimisht për dështimet e furnizimit dhe rritjen e çmimeve nëse vendet do të largoheshin nga rrjeti i përbashkët i energjisë./bbc/