Vetëm 21 gra kanë fituar Çmimin Nobel për Paqen që nga viti 1901, kur nisi të jepej ky vlerësim prestigjioz. Përmes angazhimit kundër luftës, mbrojtjes së të drejtave të njeriut, luftës për barazi gjinore, demokraci dhe liri të shprehjes, këto gra kanë lënë gjurmë të rëndësishme në historinë botërore.
Për dekada me radhë, Çmimi Nobel për Paqen u dominua nga burrat. Sipas të dhënave të Nobelit, deri në vitin 1970, vetëm tri gra ishin nderuar me këtë çmim: Bertha von Suttner, Jane Addams dhe Emily Greene Balch. Megjithatë, me kalimin e viteve, gratë kanë fituar gjithnjë e më shumë vëmendje për rolin e tyre në përpjekjet për paqe, drejtësi dhe ndryshime shoqërore.
Bertha von Suttner, gruaja e parë që fitoi Nobelin për Paqen
Në vitin 1905, austriakja Bertha von Suttner u bë gruaja e parë që fitoi Çmimin Nobel për Paqen, për angazhimin e saj kundër luftës. Romani i saj Lay Down Your Arms, botuar më 1889, u shndërrua në një vepër të rëndësishme të letërsisë kundër militarizmit. Në vitin 1891, ajo themeloi Shoqërinë Austriake të Paqes dhe u bë një nga figurat kryesore të lëvizjes ndërkombëtare për paqe. Von Suttner mbajti gjithashtu një korrespondencë të gjatë me Alfred Nobelin, duke ndarë me të idetë e saj për parandalimin e konflikteve.
Jane Addams dhe Emily Greene Balch, për paqen dhe drejtësinë sociale
Në vitin 1931, amerikania Jane Addams u nderua për përpjekjet e saj në promovimin e paqes dhe për punën sociale në ndihmë të të varfërve dhe emigrantëve. Ajo drejtoi Hull House në Çikago, një qendër që ofronte mbështetje për komunitetet në nevojë, dhe luftoi kundër shfrytëzimit të fëmijëve në punë. Gjatë Luftës së Parë Botërore, Addams kundërshtoi konfliktin dhe kërkoi ndërhyrjen e udhëheqësve botërorë për arritjen e paqes.
Në vitin 1946, Çmimin Nobel për Paqen e fitoi Emily Greene Balch, sociologe dhe aktiviste amerikane, e cila kishte mbrojtur për vite me radhë të drejtat e punëtorëve, emigrantëve, grave dhe pakicave. Gjatë Luftës së Parë Botërore, ajo bashkëpunoi me Addams në përpjekjet për t’i dhënë fund konfliktit. Më vonë, si drejtuese e Lidhjes Ndërkombëtare të Grave për Paqe dhe Liri, u angazhua kundër militarizmit dhe paralajmëroi për rrezikun e fashizmit.
Betty Williams dhe Mairead Corrigan, kundër dhunës në Irlandën e Veriut
Në vitin 1976, irlandezet Betty Williams dhe Mairead Corrigan u nderuan me Çmimin Nobel për Paqen për përpjekjet për t’i dhënë fund dhunës në Irlandën e Veriut. Pas vrasjes së tre fëmijëve në Belfast, Williams nisi një fushatë kundër dhunës mes protestantëve dhe katolikëve. Së bashku me Corrigan, tezen e fëmijëve të vrarë, ajo themeloi organizatën Community of Peace People, e cila synonte të nxiste pajtimin dhe bashkëjetesën paqësore.
Nënë Tereza, për ndihmën ndaj më të varfërve
Në vitin 1979, Nënë Tereza u vlerësua me Çmimin Nobel për Paqen për punën e saj humanitare në ndihmë të njerëzve në nevojë. E lindur në Shkup si Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, ajo u vendos në Indi, ku themeloi Misionaret e Bamirësisë. Organizata ngriti shtëpi për jetimët, të moshuarit, të sëmurët dhe njerëzit në fund të jetës, duke zgjeruar veprimtarinë edhe në vende të tjera. Në vitin 2016, Nënë Tereza u shpall shenjtore nga Papa Françesku.
Alva Myrdal, zëri i çarmatimit bërthamor
Në vitin 1982, suedezja Alva Myrdal fitoi Çmimin Nobel për Paqen për angazhimin e saj në çarmatimin dhe kufizimin e armëve bërthamore. Me një karrierë të gjatë politike dhe diplomatike, ajo mbajti poste të rëndësishme në Kombet e Bashkuara dhe shërbeu si ambasadore e Suedisë në Indi. Myrdal u bë një nga zërat më të njohur në përpjekjet për uljen e rrezikut të një konflikti bërthamor.
Aung San Suu Kyi dhe Rigoberta Menchú, për demokracinë dhe të drejtat e popujve indigjenë
Në vitin 1991, Çmimi Nobel për Paqen iu dha Aung San Suu Kyi nga Mianmari, për luftën e saj paqësore për demokraci dhe të drejtat e njeriut. Ajo u bë një figurë e rëndësishme e opozitës ndaj juntës ushtarake dhe kërkoi kalimin drejt një qeverisjeje civile. Megjithatë, në vitet e mëvonshme, qëndrimi i saj ndaj persekutimit të komunitetit Rohingya shkaktoi kritika të gjera ndërkombëtare.
Një vit më vonë, në vitin 1992, laureate u bë Rigoberta Menchú nga Guatemala, e nderuar për angazhimin në favor të drejtësisë sociale dhe të drejtave të popujve indigjenë. Çmimi i saj tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare ndaj diskriminimit, shtypjes dhe pasojave të kolonizimit për popullsitë vendase të Amerikës.
Jody Williams, për ndalimin e minave tokësore
Në vitin 1997, amerikania Jody Williams u vlerësua për rolin e saj në fushatën ndërkombëtare për ndalimin e minave kundër personit. Ajo ndihmoi në mobilizimin e rreth 1.000 organizatave nga 60 vende, duke kontribuar në arritjen e Traktatit të Otavës. I nënshkruar në vitin 1997, traktati ndalon përdorimin, prodhimin, grumbullimin dhe transferimin e minave kundër personit, si dhe parashikon masa për pastrimin e tyre dhe ndihmën për viktimat.
Shirin Ebadi, zëri i të drejtave të njeriut në Iran
Në vitin 2003, avokatja iraniane Shirin Ebadi fitoi Çmimin Nobel për Paqen për përpjekjet në mbrojtje të demokracisë dhe të drejtave të njeriut, veçanërisht të grave dhe fëmijëve. Ajo ishte ndër gratë e para gjyqtare në Iran, por pas Revolucionit Islamik të vitit 1979 u largua nga detyra. Më pas, iu përkushtua mbrojtjes ligjore të njerëzve të persekutuar dhe kundërshtimit të ligjeve që kufizonin të drejtat e grave dhe fëmijëve.
Wangari Maathai, lidhja mes mjedisit, demokracisë dhe paqes
Në vitin 2004, keniania Wangari Maathai u bë gruaja e parë afrikane që fitoi Çmimin Nobel për Paqen. Ajo u vlerësua për kontributin në zhvillimin e qëndrueshëm, demokracinë dhe paqen. Në vitin 1977, themeloi Lëvizjen e Brezit të Gjelbër, e cila nxiti gratë të mbillnin pemë dhe të luftonin shpyllëzimin. Nisma u përhap në vende të tjera afrikane dhe kontribuoi në mbjelljen e miliona pemëve. Për Maathain, mbrojtja e mjedisit ishte e lidhur ngushtë me të drejtat e grave, demokracinë dhe solidaritetin ndërkombëtar.
Tri gra të nderuara në vitin 2011
Në vitin 2011, Çmimi Nobel për Paqen iu dha tri aktivisteve: Ellen Johnson-Sirleaf dhe Leymah Gbowee nga Liberia, si dhe Tawakkol Karman nga Jemeni. Ato u vlerësuan për luftën paqësore në mbrojtje të sigurisë së grave dhe të drejtës së tyre për pjesëmarrje të plotë në proceset e paqes.
Johnson-Sirleaf, presidente e Liberisë, dhe Gbowee, aktiviste e paqes, u angazhuan për përfundimin e konfliktit dhe fuqizimin e grave. Ndërkaq, Karman, gazetare dhe aktiviste nga Jemeni, u bë gruaja e parë nga bota arabe që fitoi Çmimin Nobel për Paqen.
Malala Yousafzai, për të drejtën e vajzave për arsim
Në vitin 2014, pakistanezja Malala Yousafzai u nderua për luftën kundër shtypjes së fëmijëve dhe të rinjve, si dhe për të drejtën e çdo fëmije për arsim. Ajo u bë e njohur pasi denoncoi ndalimin e arsimimit të vajzave nga talebanët në Luginën Swat. Në vitin 2012, u qëllua në kokë nga një militant taleban teksa udhëtonte me autobus shkolle, por mbijetoi. Pas rikuperimit, vazhdoi fushatën ndërkombëtare për arsimimin e vajzave dhe u bë një nga zërat më të njohur globalë për këtë çështje. Në moshën 17-vjeçare, ajo u bë personi më i ri që ka fituar Çmimin Nobel.
Nadia Murad, kundër dhunës seksuale në luftë
Në vitin 2018, Nadia Murad nga Iraku u vlerësua për përpjekjet për t’i dhënë fund përdorimit të dhunës seksuale si armë lufte. Pjesëtare e komunitetit jazidi, ajo u rrëmbye nga militantët e Shtetit Islamik në vitin 2014, kur grupi pushtoi zonat ku jetonte komuniteti i saj. Murad u mbajt në skllavëri seksuale, por arriti të arratisej dhe vendosi të dëshmonte publikisht për krimet e kryera ndaj saj dhe grave të tjera. Ajo u bë një zë i rëndësishëm ndërkombëtar për të drejtat e të mbijetuarve të dhunës seksuale dhe trafikimit njerëzor.
Maria Ressa, për mbrojtjen e lirisë së shprehjes
Në vitin 2021, gazetarja filipinase Maria Ressa fitoi Çmimin Nobel për Paqen për përpjekjet në mbrojtje të lirisë së shprehjes. Ajo bashkëthemeloi platformën e lajmeve Rappler dhe u dallua për gazetarinë investigative, duke dokumentuar abuzimin me pushtetin, përdorimin e dhunës dhe përhapjen e dezinformimit në rrjetet sociale. Vlerësimi i saj theksoi rëndësinë e gazetarisë së lirë dhe të pavarur për demokracinë dhe paqen e qëndrueshme.
Narges Mohammadi, kundër shtypjes së grave në Iran
Në vitin 2023, aktivistja iraniane Narges Mohammadi u nderua për luftën kundër shtypjes së grave në Iran dhe për promovimin e të drejtave të njeriut. Për më shumë se dy dekada, ajo ka kundërshtuar dënimin me vdekje, torturën dhe dhunën seksuale, si dhe ka mbështetur aktivistët e burgosur. Mohammadi është arrestuar disa herë dhe është dënuar me burgim të gjatë. Në kohën kur iu dha çmimi, ajo ndodhej në burgun Evin të Teheranit.
Maria Corina Machado, laureatja e vitit 2025
Në vitin 2025, Çmimi Nobel për Paqen iu dha venezuelianes Maria Corina Machado, për përpjekjet në promovimin e të drejtave demokratike të popullit të Venezuelës dhe angazhimin për një tranzicion paqësor nga autoritarizmi drejt demokracisë.
Machado është një nga figurat kryesore të opozitës venezueliane. Ajo bashkëthemeloi organizatën Súmate, e cila promovon zgjedhje të lira dhe të ndershme, dhe drejton partinë opozitare Vente Venezuela. Përmes veprimtarisë së saj politike, ajo ka kërkuar respektimin e të drejtave demokratike dhe ndryshimin paqësor të pushtetit në vend.
Historia e grave të nderuara me Çmimin Nobel për Paqen dëshmon se përpjekjet për një botë më të drejtë kanë marrë forma të ndryshme: nga kundërshtimi i luftës dhe çarmatimi, te mbrojtja e mjedisit, liria e shprehjes, arsimimi dhe të drejtat e grave. Pavarësisht dallimeve në prejardhje dhe në fushat e veprimtarisë, këto gra kanë lënë një trashëgimi që vazhdon të ndikojë në debatet dhe përpjekjet ndërkombëtare për paqe.
Navi Pillay, laureatja e vitit 2026 për paqen dhe drejtësinë ndërkombëtare
Në vitin 2026, Çmimi Nobel për Paqen iu dha juristes dhe gjyqtares nga Afrika e Jugut, Navanethem “Navi” Pillay, për përpjekjet e saj në promovimin e paqes dhe të së drejtës ndërkombëtare.
Një nga kontributet e saj më të rëndësishme lidhet me zhvillimin e së drejtës ndërkombëtare për krimet e gjenocidit dhe dhunën seksuale gjatë konflikteve. Puna e saj ndihmoi në vendosjen e parimit se përdhunimi dhe dhuna seksuale mund të përbëjnë akte të gjenocidit, nëse kryhen me qëllimin për të shkatërruar një grup të mbrojtur.
Historia e grave të nderuara me Çmimin Nobel për Paqen dëshmon se përpjekjet për një botë më të drejtë kanë marrë forma të ndryshme: nga kundërshtimi i luftës dhe çarmatimi, te mbrojtja e mjedisit, liria e shprehjes, arsimimi dhe të drejtat e grave. Pavarësisht dallimeve në prejardhje dhe në fushat e veprimtarisë, këto gra kanë lënë një trashëgimi që vazhdon të ndikojë në debatet dhe përpjekjet ndërkombëtare për paqe./KultPlus.com
