Sëmundjet kronike në rritje, parandalimi mbetet sfidë në Kosovë

Numri i rasteve të trajtuara me sëmundje kronike në Kosovë është në rritje. Ekspertët kërkojnë më shumë investime në parandalim dhe zbatim më efektiv të politikave ekzistuese. Hulumtimi sjell të dhëna zyrtare, qëndrime të institucioneve dhe përvoja të qytetarëve mbi zbatimin në Kosovë të ndërhyrjeve “Best Buys”, të rekomanduara nga OBSH-ja.

Sëmundjet kronike jo-ngjitëse vazhdojnë të jenë ndër sfidat më të mëdha të shëndetit publik në Kosovë. Sëmundjet kardiovaskulare, diabeti, kanceri dhe sëmundjet kronike të frymëmarrjes përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të barrës së sëmundshmërisë dhe vdekshmërisë. Faktorët kryesorë të rrezikut lidhen me përdorimin e duhanit, ushqyerjen e pashëndetshme, mungesën e aktivitetit fizik dhe konsumimin e alkoolit.

Për t’iu përgjigjur kësaj sfide, Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) ka zhvilluar masat e ndërhyrjeve “Best Buys”, të cilat konsiderohen ndër masat më kosto-efektive për parandalimin e sëmundjeve jo-ngjitëse.

Çfarë janë ndërhyrjet “Best Buys”?

Përballë rritjes së vazhdueshme të sëmundjeve kronike jo-ngjitëse në nivel global, OBSH ka identifikuar një paketë ndërhyrjesh të njohura si “Best Buys”, të cilat bazohen në evidencë shkencore dhe ofrojnë ndikimin më të madh në përmirësimin e shëndetit publik me kosto relativisht të ulët. Këto masa fokusohen në reduktimin e faktorëve kryesorë të rrezikut përmes kontrollit të përdorimit të duhanit dhe alkoolit, promovimit të ushqyerjes së shëndetshme, rritjes së aktivitetit fizik, diagnostikimit të hershëm dhe forcimit të kujdesit parësor shëndetësor.

Qëllimi i tyre nuk është vetëm trajtimi i sëmundjeve, por parandalimi i shfaqjes së tyre, duke ulur njëkohësisht barrën financiare mbi sistemin shëndetësor dhe duke përmirësuar cilësinë e jetës së qytetarëve. Për këtë arsye, ndërhyrjet “Best Buys” konsiderohen sot standard ndërkombëtar për hartimin e politikave parandaluese në shëndetin publik.

Realiteti në Kosovë

Të dhënat zyrtare tregojnë se numri i rasteve të trajtuara me sëmundje kronike është rritur nga 41,258 në vitin 2023 në 43,539 gjatë vitit 2024. Luljeta Selimi, Zyrtare e Lartë e Statistikave të Shëndetësisë në Agjencinë e Statistikave të Kosovës (ASK), thotë se grupmoshat 65–69 dhe 70–74 vjeç mbeten më të prekura, ndërsa hipertensioni arterial dhe diabeti mellitus vazhdojnë të jenë diagnozat më të shpeshta.

Këto statistika tregojnë se barra e sëmundjeve jo-ngjitëse vazhdon të rritet, duke e bërë parandalimin një domosdoshmëri për sistemin shëndetësor. Trajtimi mbetet i pazëvendësueshëm, por investimet në diagnostikim të hershëm dhe masa parandaluese janë thelbësore për të frenuar rritjen e kësaj barre.

Politikat ekzistojnë, por zbatimi mbetet sfida kryesore

Edhe pse Kosova ka ndërtuar një bazë të rëndësishme ligjore dhe strategjike për parandalimin e sëmundjeve jo-ngjitëse, intervistat e realizuara për këtë hulumtim tregojnë se sfida kryesore nuk lidhet më me mungesën e politikave, por me zbatimin e tyre në praktikë. Institucionet, ekspertët dhe organizatat e shoqërisë civile pajtohen se janë bërë hapa përpara në hartimin e strategjive dhe legjislacionit, por ndikimi i tyre mbetet i kufizuar për shkak të financimit të pamjaftueshëm, kapaciteteve të kufizuara institucionale dhe mbikëqyrjes jo gjithmonë efektive.

IKSHPK: Parandalimi kërkon më shumë investime

Sipas Prof. Dr. Merita Koçinaj-Berisha, Drejtoreshë e Departamentit të Mjekësisë Sociale në Institutin Kombëtar të Shëndetësisë Publike të Kosovës (IKSHPK), ndërhyrjet “Best Buys” mbështeten në evidencë shkencore dhe synojnë kontrollin e faktorëve kryesorë të rrezikut në nivel individual dhe të popullatës. Megjithatë, zbatimi i tyre në Kosovë mbetet i pjesshëm për shkak të burimeve të kufizuara financiare dhe njerëzore, kapaciteteve të pamjaftueshme për kujdesin parandalues dhe vështirësive në ndryshimin e sjelljeve të qytetarëve. Ajo thekson se, pavarësisht rezultateve pozitive të Ligjit për Kontrollin e Duhanit, nevojiten investime më të mëdha në programet parandaluese dhe në promovimin e një stili të shëndetshëm jetese.

Ministria e Shëndetësisë: Strategjitë janë në vend, sfida mbetet financimi

Dr. Merita Vuthaj, Drejtoreshë e Departamentit të Shërbimeve Shëndetësore dhe Shëndetit Publik në Ministrinë e Shëndetësisë, vlerëson se Kosova ka ndërmarrë hapa të rëndësishëm në zbatimin e rekomandimeve të Organizatës Botërore të Shëndetësisë për parandalimin e sëmundjeve jo-ngjitëse. Sipas saj, miratimi i Strategjisë Sektoriale të Shëndetësisë 2025–2030 dhe Planit të Veprimit për Sëmundjet Kronike Jo-ngjitëse, së bashku me programet e skriningut dhe promovimin e aktivitetit fizik, ushqyerjes së shëndetshme dhe ndërprerjes së duhanit, përbëjnë bazën e politikave parandaluese. Megjithatë, ajo thekson se mungesa e një buxheti të dedikuar për programet parandaluese mbetet një nga sfidat kryesore për zbatimin e plotë të këtyre politikave.

KADC: Ligji ekziston, por zbatimi mbetet i pamjaftueshëm

Një nga shembujt më domethënës të hendekut ndërmjet legjislacionit dhe praktikës mbetet Ligji për Kontrollin e Duhanit. Shkumbin Spahija, drejtor ekzekutiv i Qendrës për Avokim dhe Zhvillim të Kosovës (Kosovo Advocacy and Development Centre – KADC) vlerëson se Kosova ka një nga ligjet më të avancuara në rajon, por zbatimi i tij nuk është i njëtrajtshëm. Sipas tij, mungesa e inspektimeve të rregullta, kontrolli jo i vazhdueshëm dhe mosrespektimi i dispozitave ligjore në disa ambiente publike tregojnë se përmirësimi i legjislacionit duhet të shoqërohet edhe me zbatim më të rreptë. Ai rekomandon rritjen e mbikëqyrjes, forcimin e mekanizmave inspektues dhe zgjerimin e programeve për ndërprerjen e duhanit.

OBSH: Parandalimi kërkon angazhim afatgjatë

Sipas Dr. Isme Humollit, nga Zyra e Organizatës Botërore të Shëndetësisë në Kosovë, sfidat me të cilat përballet vendi nuk janë të veçanta, pasi shumica e shteteve hasin vështirësi në ndryshimin e sjelljeve që ndikojnë në shëndetin publik. Ajo thekson se kontrolli i duhanit, promovimi i aktivitetit fizik, ushqyerja e shëndetshme dhe reduktimi i konsumimit të alkoolit mbeten shtyllat kryesore të parandalimit dhe kërkojnë angazhim të vazhdueshëm institucional.

Një këndvështrim plotësues sjell edhe Prof. Dr. Suzanne Suggs, profesoreshë e Marketingut Social në Universitetin e Zvicrës Italiane (USI), Lugano, Zvicër, dhe eksperte e komunikimit në shëndet publik. Sipas saj, suksesi i ndërhyrjeve “Best Buys” nuk matet vetëm me miratimin e ligjeve dhe strategjive, por edhe me aftësinë e institucioneve për të komunikuar në mënyrë efektive me qytetarët. Ajo thekson se edukimi shëndetësor, ndërgjegjësimi publik dhe bashkëpunimi ndërmjet institucioneve, profesionistëve shëndetësorë, mediave dhe komunitetit janë elementë të domosdoshëm për ta kthyer parandalimin në pjesë të kulturës së përditshme.

Në tërësi, intervistat tregojnë një mesazh të përbashkët: Kosova nuk ka mungesë strategjish apo legjislacioni. Sfida reale mbetet zbatimi i qëndrueshëm i politikave, sigurimi i financimit të nevojshëm dhe investimi afatgjatë në parandalim, në mënyrë që ndërhyrjet “Best Buys” të prodhojnë rezultate konkrete për shëndetin e qytetarëve.

Qytetarët: Informim më i madh, por pengesa në praktikë

Intervistat e realizuara me qytetarë tregojnë se vetëdija për rrezikun e përdorimit të duhanit, ushqyerjes së pashëndetshme dhe mungesës së aktivitetit fizik është rritur në vitet e fundit. Shumica e të intervistuarve deklaruan se janë të informuar për rëndësinë e një stili të shëndetshëm jetese dhe se përpiqen të kujdesen më shumë për shëndetin e tyre.

Megjithatë, sipas tyre, zbatimi i këtyre rekomandimeve në praktikë mbetet sfidues. Ata theksuan se çmimet e larta të ushqimeve të shëndetshme, mungesa e hapësirave të përshtatshme për aktivitet fizik, ritmi i shpejtë i jetës dhe vazhdimësia e pirjes së duhanit në disa ambiente publike e vështirësojnë ndryshimin e zakoneve të përditshme.

Dren Gashi, qytetar nga Prishtina, vlerëson se informimi për rëndësinë e parandalimit është përmirësuar, por qytetarët kanë ende nevojë për më shumë mbështetje praktike nga institucionet për të përvetësuar zakone më të shëndetshme. Ndërkaq, Njomza Thaçi, qytetare nga Prizreni, thekson se promovimi i jetesës së shëndetshme duhet të shoqërohet me investime konkrete në infrastrukturë sportive, edukim shëndetësor dhe politika që e bëjnë zgjedhjen e shëndetshme më të lehtë për çdo qytetar.

Në përgjithësi, qytetarët vlerësojnë se institucionet duhet të investojnë më shumë në edukimin shëndetësor, promovimin e aktiviteteve parandaluese dhe krijimin e kushteve që mbështesin një mënyrë më të shëndetshme jetese.

Kur sëmundja ndryshon jetën

Statistikat dhe politikat publike tregojnë përmasat e barrës së sëmundjeve kronike jo-ngjitëse, por pas çdo shifre fshihet historia e një njeriu. Një prej tyre është edhe G.M. nga Malisheva, i cili prej vitesh jeton me një sëmundje kronike. Për të, diagnoza nuk solli vetëm trajtim mjekësor, por ndryshoi mënyrën e jetesës, rutinën e përditshme dhe jetën familjare.

Ai tregon se vetëm pasi u përball me sëmundjen e kuptoi rëndësinë e kontrolleve të rregullta dhe të parandalimit. Sipas tij, po të kishte pasur më shumë informim dhe kontrolle parandaluese në kohën e duhur, shumë nga vështirësitë me të cilat përballet sot mund të ishin shmangur ose të paktën të ishin zbutur.

Historia e tij dëshmon se trajtimi mbetet i domosdoshëm, por nuk mund ta zëvendësojë parandalimin. Çdo investim në diagnostikimin e hershëm, edukimin shëndetësor dhe reduktimin e faktorëve të rrezikut nënkupton më pak pacientë, më pak kosto për sistemin shëndetësor dhe një cilësi më të mirë jete për qytetarët. Në këtë kuptim, përvoja e G.M. nuk është rast i izoluar, por pasqyron realitetin me të cilin përballen shumë persona që jetojnë me sëmundje kronike në Kosovë.

Analiza

Të dhënat statistikore, intervistat dhe dokumentet e analizuara çojnë në një përfundim të qartë: Kosova ka ndërtuar bazën ligjore dhe strategjike për parandalimin e sëmundjeve jo-ngjitëse, por zbatimi praktik mbetet sfida kryesore. Strategjitë dhe planet e veprimit janë në përputhje me rekomandimet e Organizatës Botërore të Shëndetësisë, megjithatë ndikimi i tyre vazhdon të kufizohet nga financimi i pamjaftueshëm, kapacitetet institucionale dhe mbikëqyrja jo gjithmonë efektive.

Ligji për Kontrollin e Duhanit është shembulli më i qartë i këtij hendeku. Edhe pse konsiderohet ndër më të avancuarit në rajon, zbatimi i tij mbetet i pabarabartë. Në të njëjtën kohë, mungesa e investimeve të mjaftueshme në programe parandaluese dhe edukim shëndetësor e vështirëson ndryshimin e sjelljeve që lidhen me faktorët kryesorë të rrezikut.

Nga ana tjetër, intervistat tregojnë se ekziston një pajtim i gjerë ndërmjet institucioneve dhe ekspertëve për drejtimin që duhet të ndjekë Kosova. Sfida nuk është hartimi i politikave të reja, por zbatimi i plotë i atyre që tashmë ekzistojnë. Kjo kërkon koordinim më të mirë institucional, financim më të madh për parandalimin dhe përfshirje aktive të qytetarëve në promovimin e një stili të shëndetshëm jetese.

Përfundimi

Hulumtimi tregon se Kosova ka bërë përparim në harmonizimin e politikave të saj me rekomandimet ndërkombëtare për parandalimin e sëmundjeve jo-ngjitëse. Megjithatë, suksesi i ndërhyrjeve “Best Buys” nuk do të matet me numrin e strategjive apo ligjeve të miratuara, por me ndikimin e tyre në jetën e qytetarëve.

Për ta arritur këtë, nevojiten investime më të mëdha në parandalim, forcim i kujdesit parësor shëndetësor, mbikëqyrje më efektive e zbatimit të legjislacionit dhe një komunikim i vazhdueshëm me publikun. Vetëm përmes bashkëpunimit ndërmjet institucioneve, profesionistëve shëndetësorë, mediave dhe komunitetit, ndërhyrjet “Best Buys” mund të shndërrohen nga politika të shkruara në rezultate konkrete për shëndetin publik.

Në fund, pyetja nuk është më nëse Kosova ka politikat e nevojshme për parandalimin e sëmundjeve jo-ngjitëse. Sfida është t’i zbatojë ato në mënyrë të qëndrueshme, në mënyrë që parandalimi të bëhet prioritet dhe jo reagim pasi sëmundja të ketë ndryshuar jetën e qytetarëve.

Ky hulumtim është realizuar në kuadër të aktivitetit “Përtej titujve: Gazetaria, sëmundjet kronike jo-ngjitëse dhe tregimet që kanë rëndësi”, në partneritet ndërmjet AGK-së dhe projektit IHS. /RTK-Radio/